Montefioralle, malowniczo położone pośród zielonych wzgórz Chianti i nieco schowane w cieniu bardziej znanych miejscowości, jest jednym z najpiękniejszych małych miasteczek Toskanii. Dla mnie to miejsce wyjątkowe, które skradło mi serce w pewien wrześniowy dzień wiele lat temu i od tamtej pory wracam tutaj przy każdej okazji. W przewodniku nie tylko pokazuję, co warto zobaczyć w Montefioralle, gdzie dobrze zjeść, jak dojechać i gdzie zaparkować, ale też opowiadam o swoich doświadczeniach oraz pewnej osobliwej scenie sprzed lat, będącej niczym kadr z filmu kostiumowego. Zapraszam!
Zanim zaczniecie czytać, warto wiedzieć:
- Montefioralle to jedna z najmniejszych miejscowości w Chianti, licząca dziś zaledwie około stu mieszkańców;
- Cała wioska jest w praktyce pozostałością średniowiecznego zamku, a spacer główną uliczką pozwala obejść je w mniej niż godzinę;
- Parkować można wyłącznie poza centrum, a stawki zaczynają się od 1,50 euro za godzinę;
- Do samego Montefioralle nie dojeżdża komunikacja publiczna, trzeba dotrzeć autobusem do Greve in Chianti, a resztę drogi (ok. 20 minut pod górę) pokonać pieszo;
- W restauracji La Castellana, którą szczególnie Wam polecam, trzeba zarezerwować stolik z wyprzedzeniem, zwłaszcza latem i w weekendy;
- Najlepszą porą na wizytę jest wiosna oraz wrzesień, gdy w miasteczku odbywa się festiwal wina Montefioralle Divino.
Montefioralle odwiedziłam sześciokrotnie na przestrzeni lat 2017-2025: wiosną, późnym latem i jesienią. Wszystkie zdjęcia zamieszczone w artykule są mojego autorstwa.
Montefioralle – jeden z moich sekretów w Chianti
Do Montefioralle przyjechałam po raz pierwszy we wrześniu 2017 roku i właśnie wtedy zakochałam się w Chianti na dobre. Od tamtej pory wracam za każdym razem, gdy jestem w tej części Toskanii. Zmieniały się pory roku, pogoda, kolory winnic, ale jeden punkt programu pozostawał niezmienny: spacer po Montefioralle i obiad w La Castellana, jednej z moich ulubionych restauracji – nie tylko w Chianti, ale w całej Toskanii.
Mimo to na blogu o Montefioralle dotychczas nie napisałam ani słowa. Co więcej, pominęłam miasteczko nawet w książce. W ostatnim akapicie rozdziału o Chianti napisałam:
„Słońce zachodzące nad Chianti nieśmiało żegna się ze mną, grzejąc ostatnimi promieniami dawny kościół na małym Piazza della Cisterna w Volpaia. Stoję urzeczona, z aparatem w dłoniach, i zastanawiam się, jakie będzie Chianti, gdy ponownie tutaj przyjadę. Jest jak magnes; przyciąga mnie bez końca pośród owe wzgórza, tak piękne i zarazem trudno dostępne. Czuję, że to wszystko ma jakiś głębszy sens, który przez cały czas próbuję odkryć. Chianti nadal ma przede mną sekrety i na razie zazdrośnie ich strzeże, podobnie jak i ja nie zdradzam w tym rozdziale wszystkiego. Być może kiedyś to zrobię albo zachowam dla siebie na zawsze.”
Fragment książki „Italia. Kraina kontrastów i różnorodności. Włochy północne„.
To głównie Montefioralle miałam na myśli w przedostatnim zdaniu, choć nie jest ono jedynym sekretem Chianti, którym do tej pory się nie podzieliłam. Widocznie tak miało być, gdyż po dziewięciu latach, wielu udanych powrotach i refleksjach czuję, że mam do opowiedzenia o Montefioralle znacznie więcej niż po tamtej pierwszej wizycie. Znacznie więcej niż ktoś, kto przyjedzie tutaj raz na chwilę.
Gdzie leży Montefioralle?
Montefioralle położone jest w sercu Chianti Classico, na wysokim wzgórzu ponad nieoficjalną stolicą obszaru – Greve in Chianti, około 30 km na południe od Florencji. Administracyjnie wioska należy do gminy Greve in Chianti, oba miejsca dzieli zaledwie około kilometr (licząc wzdłuż drogi), ale charakter mają zupełnie inny.
Samo położenie Montefioralle jest jednym z powodów, dla których tak bardzo lubię tutaj wracać. Wioska leży na wysokości około 350 m n.p.m., a dookoła rozciągają się widoki na wzgórza Chianti, winnice, gaje oliwne i rozrzucone pomiędzy nimi domy.
Skąd wzięła się nazwa Montefioralle?
Dawna nazwa miasteczka brzmiała Monteficalli lub Monteficalle. Według najczęściej przyjmowanej interpretacji mogła nawiązywać do figowców rosnących na zboczach otaczających zamek. Z czasem nazwę zmieniono na znacznie przyjemniej brzmiącą – Montefioralle. W źródłach pojawiają się różne daty tej zmiany, dlatego trudno osadzić ją w konkretnym czasie. Pewny jest tylko fakt, że przez wiele stuleci w dokumentach występowała starsza forma nazwy.
Montefioralle było kiedyś zamkiem
Najciekawsze w Montefioralle jest to, że nie znajdziecie tutaj wielkiego zamku stojącego ponad zabudową, choć przez wieki miejsce to funkcjonowało właśnie jako Castello di Montefioralle. W zasadzie całe dzisiejsze borgo jest pozostałością dawnego zamku, co lepiej widać na zdjęciach z lotu ptaka niż spacerując uliczkami.
Najstarsze dokumenty wspominające osadę pochodzą z końca XI wieku. Zabudowa rozwijała się wokół znajdującego się w najwyższym punkcie cassero, czyli głównej części warownej. Z czasem pomiędzy elementami umocnień zaczęły powstawać domy i ulice, tworząc układ, który w dużej części zachował się do dzisiaj.
Montefioralle ma charakterystyczny kształt, zbliżony do elipsy. Główna uliczka zatacza pętlę wokół dawnego cassero, a od niej odchodzą wąskie, krótkie trakty prowadzące do małych zaułków. Do dziś zachowały się fragmenty średniowiecznych murów, dawne wejścia na teren zamku oraz pozostałości wież. Niektóre z nich zostały z czasem przebudowane i włączone do domów mieszkalnych.
Dlatego podczas spaceru warto patrzeć nie tylko na kwiaty w donicach, kamienne fasady i piękne widoki dookoła. To, co dzisiaj wygląda jak niewielka toskańska wioska, jest w rzeczywistości bardzo dobrze zachowanym układem średniowiecznej osady obronnej.
Gdy Montefioralle było ważniejsze od Greve in Chianti
Greve rozwinęło się w dolinie i dzisiaj jest jedną z najważniejszych miejscowości w Chianti. Montefioralle przycupnęło na uboczu, otoczone winnicami, gajami oliwnymi i wzgórzami porośniętymi przez lasy. Dzisiaj trudno w to uwierzyć, ale przez wiele stuleci role były odwrócone. To Montefioralle było ważnym ośrodkiem, natomiast Greve było przede wszystkim miejscem handlu.
Castello di Montefioralle było jednym z ważniejszych ośrodków militarnych i administracyjnych Val di Greve. Podlegało mu między innymi położone niżej Greve, które rozwijało się jako mercatale, czyli osada targowa. Jej znaczenie wynikało wówczas przede wszystkim z handlu, podczas gdy władza i funkcje obronne skupiały się w zamku na wzgórzu.
Montefioralle leżało również przy dawnej drodze prowadzącej w stronę Passignano, która pozwalała przemieszczać się pomiędzy Val di Greve, Val di Pesa, Val d’Elsa i Valdarno Superiore. Z kolei położenie na wzgórzu umożliwiało kontrolowanie sporej części doliny.
Z czasem znaczenie warownych osad zaczęło maleć, a coraz ważniejsze stawały się miejscowości rozwijające handel i usługi. Wówczas Greve stopniowo zaczęło przejmować rolę głównego ośrodka tej okolicy i tak pozostało do dziś. Współcześnie sytuacja jest więc dokładnym odwróceniem tej sprzed kilkuset lat: Greve in Chianti jest siedzibą gminy i tętni życiem, a dawne centrum administracyjne ponad nim liczy około stu mieszkańców.
Co zobaczyć w Montefioralle?
Ktoś przyzwyczajony do przepychu Florencji i Sieny mógłby na to pytanie odpowiedzieć „nic” i trudno by z tym polemizować. Jednak każdy, kto dostrzega w Toskanii jej wyjątkowy klimat i wyczuwa unikatową duszę regionu, ten w Montefioralle nakarmi swe zmysły – zarówno w przenośni, jak i dosłownie.
Spacer uliczkami dawnego zamku
Miasteczko jest naprawdę niewielkie. Główna, brukowana uliczka prowadzi dookoła dawnego centrum zamku, co pozwala obejść właściwie całe borgo bez zastanawiania się nad trasą. Warto natomiast zaglądać w boczne przejścia i zaułki, szczególnie te prowadzące w stronę zewnętrznych murów. Kamienne domy wzniesiono bardzo blisko siebie, a wiele z nich ma ciekawe detale pamiętające kolejne etapy rozwoju osady.
Część domów powstała z wykorzystaniem dawnych umocnień. Zachowane wieże były przez lata przekształcane w budynki mieszkalne, a fragmenty murów częściowo wtopiły się w późniejszą zabudowę. Dlatego też granica pomiędzy dawnym zamkiem a dzisiejszym miasteczkiem właściwie już nie istnieje.
Montefioralle znajduje się obecnie na oficjalnej liście I Borghi più belli d’Italia, czyli stowarzyszenia skupiającego najpiękniejsze małe miasteczka Włoch, posiadające szczególne walory historyczne i kulturowe.
Kościół Santo Stefano
W najwyższej części Montefioralle stoi niewielki Chiesa di Santo Stefano. Ta skromna świątynia ma gotycką strukturę, ale jej obecny wygląd jest efektem licznych późniejszych zmian. Wnętrze, składające się z jednej nawy, przebudowano pomiędzy XVII a XVIII wiekiem, dodając między innymi barokowe ołtarze. Kolejne przekształcenia przeprowadzono w XIX wieku i to właśnie one w znacznym stopniu zmieniły pierwotny charakter budowli.
Z zewnątrz kościół Santo Stefano może wydawać się po prostu kolejnym niewielkim kościołem w toskańskiej wiosce, ale jego wnętrze kryje dzieła powstające na przestrzeni kilku stuleci. Najstarszym z nich jest XIII-wieczna „Madonna z Dzieciątkiem”, przypisywana anonimowemu artyście określanemu jako Maestro di Montefioralle. Z końca XIV wieku pochodzi „Zwiastowanie ze św. Janem Chrzcicielem i św. Szczepanem”, wiązane z Maestro di Sant’Ivo.
W kościele znajduje się również pochodząca z połowy XV wieku „Trójca Święta ze świętymi”, przypisywana Maestro dell’Epifania di Fiesole, a także późniejsze płótno autorstwa Or