Bazylika Santa Croce we Florencji nie jest pierwszym, a często nawet drugim wyborem większości turystów przybywających zwiedzić cuda stolicy Toskanii. Tymczasem zdobione białym, zielonym i różowym marmurem ściany drugiego po katedrze najważniejszego kościoła w mieście – nazywanego niekiedy „Panteonem florenckim” – skrywają liczne dzieła sztuki malarskiej i rzeźbiarskiej, w tym bogato zdobione grobowce wybitnych mieszkańców i artystów, takich jak Galileusz czy Michał Anioł. Co dokładnie można zobaczyć kupując bilet wstępu do bazyliki i dlaczego to dobre miejsce na chwilę wytchnienia w trakcie zwiedzania Florencji? Zapraszam!
Efekt Stendhala
Efekt Stendhala to reakcja, która pojawia się u niektórych osób w kontakcie z wyjątkowo silnymi bodźcami estetycznymi. Chodzi o moment, w którym nagromadzenie sztuki, historii i emocji przestaje być tylko przeżyciem intelektualnym, a zaczyna oddziaływać fizycznie. Pojawiają się zawroty głowy, kołatanie serca, dezorientacja, a czasem nawet lęk czy potrzeba natychmiastowego wycofania się z danego miejsca. Zjawisko to nazwano dopiero w XX wieku, kiedy lekarze we Florencji zaczęli obserwować podobne reakcje u turystów, ale jego źródło jest znacznie starsze i bardzo precyzyjnie opisane. Pierwszy udokumentowany przypadek miał bowiem miejsce 22 stycznia 1817 r. w przypadku francuskiego pisarza Marie-Henriego Beyle’a, szerzej znanego jako Stendhal.
„Dotarłem do punktu emocji, w którym niebiańskie doznania sztuk pięknych spotykają się z namiętnym uczuciem. Kiedy wychodziłem z Santa Croce, miałem palpitacje serca, życie ze mnie uchodziło i chodziłem w strachu przed upadkiem”.
Wbrew popularnemu uproszczeniu nie wydarzyło się to „gdzieś we Florencji”. Stendhal opisał swój stan, jaki pojawił się dokładnie po wyjściu z bazyliki Santa Croce. To był moment całkowitego przebodźcowania, w którym piękno sztuki i emocje wymknęły mu się spod kontroli. Odczuwał palpitacje serca oraz poczucie, że opada z sił, do tego obawiał się upadku. Stendhal musiał wrócić do wynajmowanej kwatery, a następnie przez kolejne dni dochodził do siebie. Leżał, chorował, nie był w stanie normalnie funkcjonować. Ten właśnie ów epizod, opisany w książce „Rzym, Neapol i Florencja”, stał się później punktem odniesienia dla zjawiska, które dziś nazywamy efektem Stendhala.
Sztuka i zieleń w sercu Florencji
Jak stwierdziła moja koleżanka, przewodniczka po Florencji, bazylika Santa Croce to kawał historii, temat bardzo obszerny i jeszcze bardziej skomplikowany. Nie będę się zatem wdawała w szczegóły historyczne, a tym bardziej w specjalistyczne niuanse dotyczące sztuki – te opiszę tylko w podstawowym zakresie. Opowiem Wam za to o mojej wizycie w drugim najważniejszym kościele Florencji. Kiedy o niej myślę, wracam pamięcią do pięknego, lipcowego dnia. Intensywne, wczesnopopołudniowe słońce oświetlało plac przed bazyliką, a zadziwiający brak tłumów wewnątrz pozwolił mi w pełni docenić tę wspaniałą przestrzeń. I gdy obeszłam już całe wnętrze świątyni, ze szczególną uwagą przyglądając się wspaniałym, bogato rzeźbionym grobowcom, przeszłam dalej, zgodnie z kolejnością zwiedzania kompleksu Santa Croce, po czym znalazłam się w krużgankach klasztornych.
Tam przyjemny cień sklepień i cyprysów, w połączeniu z soczystą zielenią starannie wypielęgnowanych trawników, kusił, by przysiąść na murku i dać wytchnienie stopom zmęczonym florenckim brukiem, w ciszy odciętej od miejskiego zgiełku. Florencja słynie z ogrodów, ale w praktyce większość z nich znajduje się po drugiej stronie rzeki Arno. W prawobrzeżnej części historycznego centrum zieleni jest niewiele, a bogactwo atrakcji wymusza dużą intensywność zwiedzania. I to właśnie ten kontrast odnaleziony w krużganku zrobił na mnie wrażenie nie mniejsze niż sama sztuka, skusił na chwilę odpoczynku i skłonił do refleksji.
Budowa i historia kościoła Santa Croce
Santa Croce to jedno z tych miejsc we Florencji, w których historia nie zamyka się ani w jednej epoce, ani tym bardziej w jednym stylu architektonicznym. Świątynia, której nawa główna ma 34 m długości i 20 m szerokości, rosła przez stulecia, zmieniając się razem z miastem. Z czasem stała się nie tylko bardzo ważnym kościołem franciszkańskim, ale też jednym z najważniejszych miejsc pamięci w całych Włoszech.
Franciszkanie we Florencji i początki Santa Croce
Historia bazyliki Santa Croce sięga końca XIII wieku. Budowę rozpoczęto w 1294 lub 1295 roku, a projekt najprawdopodobniej powierzono Arnolfowi di Cambio, jednemu z najważniejszych architektów średniowiecznej Florencji, związanemu również z katedrą Santa Maria del Fiore i Palazzo Vecchio. Kościół powstał z inicjatywy franciszkanów, którzy osiedlili się na północnym brzegu Arno, a dokładniej na obrzeżach ówczesnego miasta, w rejonie położonym jeszcze poza zwartymi murami ówczesnej Florencji. To właśnie dlatego mogli tam wznieść świątynię w tak imponujących rozmiarach.
Budowa rozłożona na stulecia
Prace trwały bardzo długo i przebiegały etapami. Część absydowa była niemal ukończona jeszcze za życia Arnolfa. Później powstawały transept, nawy i kolejne kaplice, a sam kościół konsekrowano dopiero w 1443 roku, choć zasadnicza budowla była gotowa już wcześniej. Ostateczny kształt Santa Croce jest więc efektem wielowiekowego procesu, a nie jednego zamkniętego projektu. Na przestrzeni stuleci świątynia była rozbudowywana, przekształcana i dostosowywana do potrzeb kolejnych epok.
Co ciekawe, fasada, która dziś tak mocno przyciąga wzrok, jest elementem powstałym dość późno. Przez stulecia front kościoła pozostawał niedokończony, a jego obecną neogotycką formę ukończono dopiero w 1865 roku (czyli prawie pół wieku po wizycie Stendhala) według projektu Niccolò Matasa. To dlatego marmurowa elewacja jest wyraźnie młodsza niż samo wnętrze świątyni. Ten kontrast dobrze pokazuje, że bazylika Santa Croce rosła razem z Florencją i wraz z nią się zmieniała.
Od Panteonu Florencji do Panteonu Italii
Dziś Santa Croce pełni ważną rolę, nie tylko duchową, ale też – a może przede wszystkim – historyczną i kulturową. To nie tylko jedna z najważniejszych świątyń Florencji, ale też miejsce pamięci wielkich postaci, które na zawsze zapisały się na kartach dziejów. Spoczywają tu między innymi Michał Anioł, Galileusz, Niccolò Machiavelli, Gioachino Rossini i Ugo Foscolo. Z czasem bazylika zaczęła być postrzegana nie tylko jako kościół i franciszkański kompleks, ale również jako panteon – najpierw Florencji, a z czasem całych Włoch.
Wnętrza bazyliki Santa Corce. Piękno zaklęte w kamieniu
Santa Croce robi wielkie wrażenie jeszcze zanim człowiek zacznie się przyglądać poszczególnym dziełom. To nie jest kościół, w którym wzrok od razu biegnie tylko do jednego ołtarza czy jednej kaplicy. Tutaj siła miejsca bierze się również z samej skali. Oficjalna strona bazyliki podaje, że to największy kościół franciszkański na świecie, łączący w sobie gotycki rozmach z florencką powściągliwością: jasne ściany, rytm filarów, ciemniejsza pietra serena (szaroniebieski, lekko chłodny w tonie piaskowiec charakterystyczny dla architektury Florencji), rzędy nagrobków i ogrom przestrzeni.
Najważniejsze kaplice i freski, na które warto zwrócić uwagę
W Santa Croce szczególną uwagę warto poświęcić kaplicom Bardi i Peruzzi, bo to właśnie tam zachowały się jedne z najważniejszych fresków Giotta we Florencji, przedstawiające życie św. Jana Ewangelisty i św. Franciszka z Asyżu, a także drewniany krucyfiks Donatella. To nie są tylko kolejne średniowieczne malowidła na ścianie, ale dzieła, na których bardzo dobrze widać, jak zmieniało się myślenie o obrazie, przestrzeni i ludzkich emocjach. Giotto wprowadza tu więcej życia, ruchu i opowieści niż wcześniejsza sztuka, a jednocześnie nie odbiera tym scenom religijnej powagi. Nawet jeśli ktoś nie zna się na sztuce, bardzo łatwo wyczuwa, że te freski mają inny ciężar niż zwykła dekoracja.
Inne ważne kaplice to choćby kaplica Castellanich, ozdobiona freskami Agnola Gaddiego z 1385 roku, gdzie znajdują się nagrobki dwóch Polaków: malarza Michała Bogorii-Skotnickiego oraz arystokraty, polityka i kompozytora Michała Kleofasa Ogińskiego. Warto zwrócić uwagę również na kaplicę Baroncellich z freskami Taddea Gaddiego i obrazem Giotta przedstawiającym koronację Marii, kaplicę Medyceuszów zaprojektowaną przez Michelozza, z płaskorzeźbą Donatella, rzeźbami Andrei della Robbia czy obrazami „Zstąpienie Chrystusa do otchłani” autorstwa Bronzino oraz „Zdjęcie z krzyża” Francesco Cecchino Salviati (na zdjęciach powyżej), a także kaplicę Vellutich, ozdobioną freskami przypisywanymi Cimabuemu. Do najciekawszych należą też kaplica Tosinglich z freskiem Giotta przedstawiającym Wniebowzięcie oraz kaplica Pulcich z malowidłami Bernarda Daddiego. Z kolei w kaplicy Salvatich znajduje się nagrobek Zofii Zamoyskiej z Czartoryskich, córki Izabeli Czartoryskiej, wykonany przez Lorenza Bartoliniego. Polski ślad odnajdziecie także poza samą bazyliką, bo w drugim krużganku umieszczono tablicę nagrobną Aleksandry Moszczeńskiej, zmarłej w wieku zaledwie 22 lat, ukochanej Juliusza Słowackiego.
Krucyfiks Cimabuego i pamięć o powodzi z 1966 roku
Jednym z najważniejszych dzieł w całym kompleksie jest krucyfiks Cimabuego powstały przed 1288 rokiem, dziś pokazywany w zakrystii. Patrzy się na niego jednak nie tylko jak na arcydzieło dawnego malarstwa, ale też jak na jeden z najbardziej poruszających symboli powodzi, która uderzyła we Florencję w 1966 roku. Woda i błoto bardzo poważnie uszkodziły krucyfiks, a późniejsza renowacja trwała latami i nie była w stanie przywrócić mu dawnej świetności.
Nie jest więc idealnie zachowany, przez co przypomina nie tylko o religijnej i artystycznej historii bazyliki, ale również o dramacie współczesnej Florencji i ogromnym wysiłku włożonym w ratowanie jej dziedzictwa.
Wybitne postaci pochowane w bazylice Santa Croce
Bazylika Santa Croce bywa nazywana Panteonem Florencji nie bez powodu. To miejsce spoczynku lub symbolicznego upamiętnienia postaci, które odegrały ogromną rolę nie tylko w historii samego miasta, ale też całych Włoch i Europy. Spacerując po kościele bardzo szybko można zauważyć, że obcujemy tu nie tylko ze sztuką, ale też – w pewnym sensie – z historią nauki, literatury i kultury.
Grób Galileusza
Grób Galileusza należy do tych miejsc, przy których zatrzymuje się większość zwiedzających. Nie tylko dlatego, że chodzi o jednego z największych uczonych w dziejach, ale też dlatego, że za tym nagrobkiem stoi ważna część historii Florencji. Galileusz zmarł w 1642 roku, ale jego monumentalny grobowiec w Santa Croce powstał znacznie później. Początkowo, choć w bazylice znajdował się rodzinny grobowiec Galileuszów, uczonego pochowano niemal potajemnie w niewielkim pomieszczeniu przy kaplicy nowicjatu. Sprzeciw wobec publicznego uczczenia jego pamięci był związany z tym, że za sprawą głoszonych przez siebie poglądów naukowych na temat budowy wszechświata pozostawał postacią niewygodną dla Kościoła.
Dopiero po niemal stu latach, w 1737 roku, jego szczątki przeniesiono do monumentalnego nagrobka autorstwa Giovanniego Battisty Fogginiego, umieszczonego w nawie bazyliki. To właśnie dlatego ten grób jest nie tylko miejscem pochówku, ale też symbolem późnego przywrócenia Galileusza zbiorowej pamięci.
Grób Michała Anioła
Naprzeciw grobu Galileusza znajduje się pomnik nagrobny Michała Anioła, zaprojektowany przez Giorgia Vasariego. Według oficjalnych informacji podawanych przez Santa Croce to właśnie ten pomnik mocno utrwalił zwyczaj traktowania bazyliki jako miejsca pamięci największych ludzi kultury i historii.
Sam Michał Anioł zmarł w Rzymie, ale jego ciało sprowadzono do Florencji, a w Santa Croce otrzymał grobowiec godny artysty, którego miasto uważało za jednego z własnych synów. Trzy alegoryczne figury przy nagrobku odnoszą się do sztuk, z którymi był związany: malarstwa, rzeźby i architektury.
Cenotaf Dantego Alighieri
Pomimo wielkiego znaczenia, jakie Dante miał dla Florencji, jego szczątki spoczywają w Bazylice św. Franciszka w Rawennie. To dlatego w kontekście Santa Croce nie mówimy o grobie Dantego Alighieri, lecz o jego cenotafie, czyli pomniku nagrobnym bez ciała (lub grobie symbolicznym). Monument w bazylice wzniesiono w XIX wieku jako gest pamięci oraz wyraz hołdu dla ojca języka włoskiego i twórcy „Boskiej Komedii”, którego miasto rodzinne wygnało z powodu politycznych nieporozumień i tym samym skazało na wieloletnią tułaczkę.
Na marginesie dodam, że jednym z miejsc, w których mieszkał na wygnaniu Dante jest wspaniały zamek Fosdinovo na północnym wybrzeżu Toskanii (tuż przy granicy z Ligurią), o którym wiele lat temu napisałam post na blogu. Najbardziej fascynujące jest to, że dziś możecie tam pojechać nie tylko, by zwiedzić zamek, który zachował oryginalny wystrój wnętrza – w tym komnaty Dantego, ale też przenocować w starych, stylowych pokojach. Powstanie nagrobka było pierwszym oficjalnym gestem Florencji wobec słynnego poety, który zmarł na wygnaniu.
Krużganki i ogród. Cisza pośród kamienia
Wystarczy krok przez próg bocznych drzwi, by zobaczyć inne oblicze kompleksu Santa Croce i odkryć krużganki, o których już wspominałam. Jedną z ich funkcji było łączenie różnych pomieszczeń, w tym tych, z których korzystali wyłącznie zakonnicy, oraz tych, do których mieli dostęp świeccy członkowie bractw lub osoby posiadające rodzinne grobowce na terenie kompleksu.
Pierwszy krużganek – Chiostro dei Morti
Pierwszy krużganek, nazywany Chiostro dei Morti (czyli „krużganek zmarłych”), jest najstarszą częścią tej strefy, a swoją nazwę zawdzięcza dawnej funkcji. To właśnie tutaj przez stulecia chowano zmarłych, co dobrze wpisuje się w szerszą rolę Santa Croce jako miejsca pamięci.
W praktyce to przestrzeń przejściowa, ale nie tylko komunikacyjna; już tutaj zwiedzający zaczyna odczuwać, że po monumentalnym wnętrzu bazyliki wchodzi w bardziej zamknięty, klasztorny świat Santa Croce. Oficjalne źródła podają, że w XIX wieku usunięto budynek, który wcześniej dzielił tę część na dwa odrębne krużganki, więc dzisiejszy układ nie jest dokładnie taki jak pierwotnie.
Spacerując w tej części kompleksu uwagę przyciąga glazurowane dzieło Andrei della Robbii z około 1475 roku. Prawodpodobnie wykonane zostało dla bractwa św. Bartłomieja zwanego La Capanna i przedstawia św. Franciszka otrzymującego stygmaty.
Ten krużganek prowadzi też do jednego z najważniejszych punktów całego kompleksu, czyli Cappelli Pazzi oraz do dawnego refektarza, czyli klasztornej jadalni franciszkanów, dziś należącej do Museo dell’Opera di Santa Croce.
Cappella Pazzi – perła renesansu
Cappella Pazzi wychodzi na pierwszy krużganek i powstała po pożarze, który dotknął tę część kompleksu w 1423 roku. Wzniesiono ją na zlecenie Andrei de’ Pazzi jako kaplicę rodową i zarazem salę kapitulną franciszkanów. Oficjalna strona Santa Croce podaje, że projekt opracował sam Filippo Brunelleschi, prawdopodobnie pod koniec lat 20-tych XV wieku lub w następnym dziesięcioleciu, a same prace rozpoczęto w 1443 roku i prowadzono je aż do śmierci mistrza w 1446 roku. Budowa przeciągnęła się, a po spisku Pazzich z 1478 roku została przerwana, gdy rodzinę wygnano. To wbrew pozorom ważny moment, gdyż pokazuje, jak mocno architektura Santa Croce splata się także z polityczną historią Florencji.
Dziś Cappella Pazzi uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł wczesnego renesansu. Nie przyciąga nadmiarem dekoracji, tylko czystością kompozycji i proporcji. Właśnie dlatego warto ją zobaczyć nawet wtedy, gdy ktoś nie interesuje się architekturą.
Dawny refektarz, Drzewo Życia i ślady powodzi
Do najciekawszych przestrzeni całego kompleksu należy dawny refektarz franciszkanów, czyli klasztorna jadalnia, która dziś pełni funkcję muzealną. To właśnie tutaj znajduje się monumentalne „Drzewo Życia” namalowane przez Taddeo Gaddiego, jednego z najważniejszych uczniów Giotta.
Fresk wypełnia niemal całą ścianę i został pomyślany tak, by dominować nad wnętrzem, w którym zakonnicy spożywali posiłki.
W sali wiszą także dwie Ostatnie Wieczerze: jedna pędzla Taddea Gaddiego, a druga autorstwa Giorgia Vasariego. W refektarzu obrazy te mają znaczenie nieprzypadkowe i bardzo czytelne.
Drugi krużganek – Chiostro Brunelleschiano
Drugi krużganek jest znany jako Chiostro del Brunelleschi, choć powstał wiele lat po śmierci mistrza. Najprawdopodobniej został zrealizowany według projektu Bernarda Rossellina dla bardzo bogatego bankiera i hojnego mecenasa Tommasa Spinellego. To właśnie ten konkret nadaje mu znaczenie: nie jest tylko ładnym dziedzińcem, ale przestrzenią wpisaną w sieć patronatu, ambicji i prestiżu florenckich elit. Portal oddzielający pierwszy i drugi krużganek bywa z kolei przypisywany Benedettowi da Maiano, choć źródła wspominają też inne nazwiska związane z tym elementem.
Architektonicznie ów krużganek wyróżnia się wyraźnym rytmem arkad. Dolny portyk opiera się na kolumnach z pietra serena, a ponad nim biegnie loggia z zaokrąglonymi łukami. Górna loggia jest dziś użytkowana przez Bibliotekę Narodową Centralną we Florencji, co samo w sobie jest ciekawostką pokazującą, jak bardzo to miejsce nadal żyje i zmienia swoje funkcje.
Florencja – co zobaczyć, jakie atrakcje wybrać i jak zorganizować zwiedzanie?
Gdzie i co zjeść we Florencji? Przewodnik kulinarny + sprawdzone miejsca
Zwiedzanie bazyliki Santa Corce – informacje praktyczne
Godziny otwarcia
Kompleks monumentalny Santa Croce jest otwarty od poniedziałku do soboty w godzinach 9:30-17:30, przy czym ostatnie wejście odbywa się o 17:00. W niedziele i wybrane święta religijne obowiązują krótsze godziny, zwykle 12:30-17:45, również z ostatnim wejściem o 17:00.
Bilety
Bilet normalny kosztuje obecnie 10 euro, a bilet ulgowy 6 euro. Zniżka przysługuje między innymi młodzieży w wieku 12-17 lat, studentom, grupom oraz szkołom. Dzieci do ukończenia 11 roku życia wchodzą bezpłatnie, podobnie jak mieszkańcy Florencji, osoby z udokumentowaną niepełnosprawnością i ich opiekunowie, posiadacze Firenze Card, uprawnieni przewodnicy, akredytowani dziennikarze, osoby duchowne i członkowie ICOM. Bilety wstępu możecie kupić bezpośrednio w kasie przy wejściu (choć w sezonie często ustawia się długa kolejka), natomiast przy zakupie online doliczana jest opłata rezerwacyjna w wysokości 1 euro za bilet.
Ile czasu warto zaplanować na zwiedzanie?
To bardzo indywidualne. Jeśli nie jesteście pasjonatami sztuki i zwyczajnie chcecie obejrzeć dzieła, ale bez poświęcania każdemu dużej uwagi, to na spokojne obejście całego kompleksu wystarczy godzina. Jeśli pasjonujecie się rzeźbą i / lub malarstwem, to warto zaplanować nawet kilka godzin. Poza tym – jak już wspomniałam – w krużgankach można znaleźć chwile wytchnienia w cieniu i otoczeniu zieleni. To dobre miejsce na krótki odpoczynek podczas zwiedzania Florencji, ale trzeba na niego przeznaczyć dodatkowy czas.
Co warto wiedzieć przed wejściem?
Bilet jest ważny na jedno wejście i na konkretny przedział czasowy, dlatego najlepiej pojawić się punktualnie. Jeśli spóźnicie się więcej niż 15 minut, obsługa może wpuścić Was dopiero w kolejnej turze, o ile będą jeszcze wolne miejsca. Na miejscu można robić zdjęcia, ale bez lampy błyskowej i bez statywu. Nie wolno spożywać jedzenia i napojów ani dotykać zabytków. Większe torby i plecaki należy pozostawić w depozycie bagażu.
Odpowiedni strój
Bazylika Santa Croce to nie tylko zabytek, ale też czynna świątynia. Z tego powodu obowiązuje tu stosowny strój, zakrywający ramiona i kolana. Latem osoby ubrane zbyt skąpo mogą poprosić w kasie o jednorazowe okrycie.
Audioprzewodnik i dodatkowe udogodnienia
Jeśli chcecie lepiej zrozumieć to miejsce, możecie dokupić audioprzewodnik, dostępny w kilku językach. Wypożyczenie online kosztuje 4 euro, a na miejscu 6 euro. Przy wypożyczeniu trzeba zostawić oryginał dokumentu tożsamości. Na terenie kompleksu działa również bookshop, dostępne jest Wi-Fi, toaleta, przewijak oraz wózek dla osób z ograniczoną mobilnością.
Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami
Nie wszystkie części kompleksu są w pełni dostępne dla osób mających trudności z poruszaniem się. Bazylika i krużganek są w pełni dostępne, a przy wejściu przygotowano odpowiednią rampę i podjazd. Natomiast przestrzenie takie jak kaplice transeptu, korytarz nowicjatu czy zakrystia z Krucyfiksem Cimabuego wymagają pokonania schodów.
- Zaobserwuj blogowy profil na Instagramie;
- Dołącz do obserwujących fanpage'e bloga na Facebooku;
- Dołącz do blogowej grupy na Facebooku;
- Obserwuj mnie na Twitterze;
- Subskrybuj kanał na YouTube;
- Jestem również na Tik Toku;
- Moje e-booki znajdziesz w blogowym sklepie internetowym;
- Moje drukowane książki znajdziesz np. w Empiku.